Η Εμπειρία του Φωτός: ελληνικά ποιήματα του Ζοάου Ρικάρντου Λόπες

.

Ανάμεσα στις πιο σταθερές και αναγνωρίσιμες φωνές της σύγχρονης πορτογαλικής ποίησης, η φωνή του Ζοάου Ρικάρντου Λόπες (João Ricardo Lopes, γεν. 1977) έχει κερδίσει τα τελευταία χρόνια ιδιαίτερη προσοχή στον ευρωπαϊκό χώρο. Οι μεταφράσεις και οι αναφορές στο έργο του πληθαίνουν, επιβεβαιώνοντας την αξία και την απήχησή του στους λογοτεχνικούς και ακαδημαϊκούς κύκλους. Στα Βαλκάνια πρωτοπαρουσιάστηκε το 2005, χάρη στην πρωτοβουλία της Τάνια Τάρμπουκ, σηματοδοτώντας την πρώτη του έξοδο από την Πορτογαλία.

Όπως σημειώνει ο Ζοάου Πέδρου Μέσεντερ, η ποίηση του Λόπες «δομείται από μικρές εκλάμψεις, ιδιαίτερες στιγμές, μαγικές εικόνες, αποσπάσματα από ταινίες, πίνακες και μουσικά έργα (Μπαχ, Σοπέν, Σούμπερτ). Κυρίως όμως στηρίζεται σε εκείνη τη σχεδόν ανεπαίσθητη δόνηση των απλών πραγμάτων, που συχνά αποτελεί τον πυρήνα του ποιήματος και συγχέεται με τις ίδιες του τις λέξεις». Πράγματι, οι σύντομοι και πυκνοί στίχοι του, φορτισμένοι με υπαινιγμούς, αξιοποιούν τη μεταφορά — άλλοτε απρόσμενη, άλλοτε κοφτερή ή αποσταθεροποιητική — ως βασικό εργαλείο της ποιητικής του.

Για τον Έλληνα αναγνώστη, ένα στοιχείο ξεχωρίζει αμέσως: η έντονη και ζωντανή παρουσία του ελληνικού κόσμου. Ο Ζοάου Ρικάρντου Λόπες γνωρίζει σε βάθος την ελληνική γραμματεία, την οποία σπούδασε στο λύκειο και στο πανεπιστήμιο, και κινείται με φυσικότητα ανάμεσα στον Όμηρο, τον Ησίοδο και τον Αισχύλο, αλλά και σε νεότερους ποιητές όπως ο YΓιάννης Ρίτσος, ο Τάσος Δενέγρης ή η Αντιγόνη Κατσαδήμα. Η σχέση αυτή δεν εμφανίζεται ως λόγια επίδειξη, αλλά ως οργανικό μέρος της ποιητικής του, που προσδίδει στα ποιήματά του μια ηχώ όπου συναντιούνται η αρχαιότητα και η νεοελληνική παράδοση.

Οι μεταφράσεις που παρουσιάζονται εδώ επιχειρούν να προσφέρουν στον Έλληνα αναγνώστη μια ουσιαστική πρόσβαση σε αυτόν τον διάλογο. Επιλέξαμε κυρίως ποιήματα από τη συλλογή Eutrapelia (2021), όπου η ελληνική παρουσία είναι ιδιαίτερα έντονη, καθώς και το ποίημα «Αρετή» από το Em Nome da Luz (2022). Στόχος μας είναι μια μετάφραση ακριβής αλλά και ευαίσθητη, ικανή να αναδείξει τον τρόπο με τον οποίο η σύγχρονη πορτογαλική ποίηση μπορεί να ξανασυναντήσει, να επανερμηνεύσει και να αναδημιουργήσει το ελληνικό φαντασιακό.

.

.

ΑΡΕΤΗ

εν μέσω καταστροφών
έρχεται στο νου μου η ηρωική περηφάνια των Ελλήνων

για εκείνους υπήρχε ένα πεπρωμένο,
ένα όνομα, μια τιμωρία

υπήρχε στην ποίηση
ένας κάποιος έρωτας ακόμη δυνατός

κι όμως στο μεταξύ
όλα χάθηκαν πια:

οι θεοί, η κάθαρση,
η λύτρωση του παραλόγου

μόνο ο ήλιος καμιά φορά
είναι μια άχραντη παρουσία

.

ARETÊ

no meio das catástrofes
vem-me à cabeça o orgulho heroico dos gregos

havia para eles um destino,
um nome, uma punição

havia na poesia
um certo amor possível ainda

perdeu-se entretanto
tudo:

os deuses, a catarse,
a remissão do absurdo

só o sol às vezes
é uma presença impoluta

entra em casa e nas coisas, diligente,
mas sem pressa, sem peso, sem magoar

.

.

ΣΩΦΡΟΣΥΝΗ

μετά τις νύχτες της αϋπνίας,
τα πρησμένα μάτια θυμίζουν πως ψυχή και σώμα
είναι ένα μόνο,
όχι ύλη και σκιά ή ύλη και φως,
μα μία φωνή που φωνάζει
σε απόσταση ενός φλιτζανιού καφέ

.

SOFRÓSINA

depois das noites de insónia,
os olhos inchados lembram que alma e corpo
são um apenas,
não matéria e sombra ou matéria e luz,
mas apenas uma voz que clama
à distância de uma chávena de café

.

.

ΠΟΙΕΙΝ

.

… não olhes para outro astro mais incandescente
que o Sol a brilhar de dia no céu deserto…

Píndaro
(Tradução de Frederico Lourenço)

.

να ντύσεις ένα ποίημα με ήλιο
αυτό κάνουν οι Έλληνες από την αρχή,
να υμνούν τη ζωή
και ποτέ τη ρήξη ανάμεσα σε ψυχή και φρήν,
ποτέ το φάντασμα του Πατρόκλου
που ομολογεί στον Αχιλλέα
το μαρτύριο της σιωπής

το ποίημα είναι γι’ αυτούς
κάτι ορμητικό, παλλόμενο, ζωντανό,
ανίκανο να βουλιάξει στον χρόνο
ή να νικηθεί
από τη σκόνη

τις λέξεις ενός ποιήματος
θα τις ονομάσει ο Χουάν δε λα Κρους αιώνες αργότερα
λύχνους φωτιάς μέσα στις βαθιές
σπηλιές του νοήματος

συμφωνούμε, λοιπόν, σ’ αυτό –
τίποτα δεν καίει όπως η ποίηση όταν καίει

μὴκέτ’ ἠελίου σκόπει
ἄλλο θαλπνότερον ἐν ἁμέρᾳ φαεννὸν ἄστρον

.

Σημείωση μετάφρασης:

Η επιγραφή παραθέτει δύο στίχους του Πινδάρου, όπως αποδίδονται στα πορτογαλικά από τον Frederico Lourenço: «μὴκέτ’ ἠελίου σκόπει / ἄλλο θαλπνότερον ἐν ἁμέρᾳ φαεννὸν ἄστρον».

.

POIEIN

.

… não olhes para outro astro mais incandescente
que o Sol a brilhar de dia no céu deserto…

Píndaro

(Tradução de Frederico Lourenço)

.

vestir um poema com sol
é o que fazem os gregos desde o começo,
celebrar a vida
e nunca o dissídio de psyche e phren,
nunca o fantasma de Pátroclo
que confessa a Aquiles
a tortura do silêncio

o poema é para eles
uma coisa veemente, pulsante, viva,
incapaz de soçobrar no tempo
ou de ser vencida
pelo pó

às palavras de um poema
chamará Juan de la Cruz séculos mais tarde
lâmpadas de fogo entre as cavernas profundas
do sentido

concordamos, em suma, neste ponto –
nada queima como a poesia quando queima

.

.

ΕΥΤΡΑΠΕΛΙΑ

όταν οι μέρες γίνουν
πολύ βαριές, επαναληπτικές, φριχτές,
ίσως μπορέσεις να θυμηθείς
το υπέροχο κίτρινο κρίνο
που ξαναγεννιέται κάθε χρόνο
στο πιο σκοτεινό μερίδιο της αυλής,
ή τα σοφά λόγια του Επίκουρου,
ή τα άγια λόγια του Αυγουστίνου,
και να αγαπήσεις την ομορφιά αλλιώς,
ή να τη γνωρίσεις πέρα
από τις μορφές, τα χρώματα, τη κοινή λογική,
μετρώντας την όχι πια από την ένταση
και τη φανφάρα,
αλλά από το καλό που σου κάνει

.

EUTRAPELIA

quando os dias forem
demasiado pesados, repetitivos, atrozes,
talvez possas recordar-te
do magnífico jarro amarelo
que renasce todos os anos
no quinhão mais sombrio do quintal,
ou das palavras sábias de Epicuro,
ou das palavras santas de Agostinho,
e amar a beleza de outro modo,
ou conhecê-la para além
das formas, das cores, do senso comum,
medindo-a não já pela intensidade
e espalhafato,
mas pelo bem que te faz

.

.

ΚΑΣΣΙΟΠΕΙΑ

ο ακριβής τόπος της νύχτας
είναι εκεί όπου τα μάτια ακουμπούν και κλείνουν.
καμιά φορά φωνάζουν μέσα τους,
μα θα ’ναι απλώς μια πλάνη

όλοι ξέρουμε πως τα όνειρα δεν μιλούν
και πως οι κραυγές συχνά
δεν είναι παρά πέτρες που καίγονται

.

CASSIOPEIA

o lugar exato da noite
é onde os olhos poisam e fecham.
às vezes gritam por dentro,
mas será somente um engano

todos sabemos que os sonhos são mudos
e que os gritos amiúde
não passam de pedras em combustão

.

.

ΕΛΕΝΗ ΚΑΡΑΪΝΔΡΟΥ

μπορεί η μουσική να μας θυμιάζει
όπως τα λόγια της Αντιγόνης στον Σοφοκλή
και να θερίζει μέσα στη λύπη της
την πιο υψηλή έννοια της ηθικής

μπορεί η μουσική να είναι ακόμη ωραιότερη,
τολμώ να πω άρρητη.
χωρίς λόγια μιλά,
χωρίς να καταλαβαίνουμε ξέρουμε

.

ELENI KARAINDROU

pode a música incensar-nos
como as palavras de Antígona em Sófocles
e colher na sua tristeza
a mais alta noção de ética

pode a música ser mais bela ainda,
arrisco a dizer incognoscível.
sem palavras ela diz,
sem compreender nós sabemos

.

.

ΗΛΙΟΣΤΑΣΙΟ ΣΤΗΝ ΚΡΗΤΗ, ΑΝΑΚΤΟΡΟ ΤΗΣ ΚΝΩΣΟΥ

.

στην Κατερίνα, την βαφτιστήρα μου

.

θα αγαπήσουμε για πάντα αυτό το διάφανο φως της Κρήτης
που στο ανάκτορο του Μίνωα φωτίζει τα ψάρια και τον ταύρο
και όλες τις μορφές που η λαβυρινθώδης
ύπαρξή μας φυλάκισε

θαμπωμένοι ή τυφλοί, βλέπουμε ακόμη σαν χρωματιστές σκιές
το λευκό των λίθων, το πομπηιανό κόκκινο,
το κυανό των τοιχογραφιών, το κίτρινο του μουστάρδου,
το πορτοκαλί των προσώπων και των σωμάτων,
το ώχρα των αμφορέων υψωμένων σε προσφορά στους θεούς

μπορεί ο χρόνος – όπως φτύνουν τα πικρά κουκούτσια – να μας αποβάλει,
μα εμείς είδαμε τη ζωή και σ’ ένα
πανάρχαιο
θαύμα ευχαριστούμε τον ήλιο αυτής της μέρας

.

SOLSTÍCIO EM CRETA, PALÁCIO DE CNOSSOS

.

para a Catarina, minha afilhada

.

amaremos para sempre essa luz límpida de Creta
que no palácio de Minos os peixes ilumina e o touro
e todas as formas que a nossa existência labiríntica
aprisionou

ofuscados ou cegos, vemos ainda como sombras cromáticas
o branco das pedras, o vermelho-pompeia,
o azul ciano dos afrescos, o amarelo-mostarda,
o laranja cítrico dos rostos e dos corpos,
o ocre das ânforas erguidas em oferecimento aos deuses

pode o tempo (como se faz a pevides amargas) cuspir-nos,
mas nós vimos a vida e a um milagre
antiquíssimo
agradecemos o sol deste dia

.

.

Η ΕΜΠΕΙΡΙΑ ΤΟΥ ΜΕΛΙΟΥ

τίποτα δεν είναι ωραιότερο
από την αιμορραγία του μελιού στις κυψέλες.
ανεβαίνουμε σ’ ένα ύψωμα και οι ομίχλες βουίζουν,
είναι μικροί δαίμονες που τραγουδούν
και δαγκώνουν

ο τρόπος που κυλά εκεί ο ήλιος
είναι με τη βραδεία του τραχύτητα ένα αίνιγμα.
ρέει σε θραύσματα χρυσού που πληγώνουν το στόμα
και που από τον Ησίοδο
είναι όλη η ποίηση της Ευρώπης

.

A EXPERIÊNCIA DO MEL

nada existe de mais belo
do que a sangria do mel nos cortiços.
subimos a um alto e as neblinas zumbem,
são pequenos demónios que cantam
e mordem

o modo como o sol escorre aí
é na sua lenta brusquidão um enigma.
flui em estilhas de ouro que magoam a boca
e que desde Hesíodo
têm sido toda a poesia na Europa

.

.

ΘΑΥΜΑΣΤΑ

είναι δυνατό να οργώσεις τον άνεμο,
να τον διαλύσεις σε ανθρώπους, τοπία, καρπούς μιας όψιμης εποχής,
είναι δυνατό να φέρεις μέσα στο δάκρυ
τη λεπτή αύρα κάποιων χειμωνιάτικων απογευμάτων,
όταν στο παράθυρο οι κουρτίνες κυματίζουν
κι ανακαλύπτεις έναν κόσμο ξαφνικά διακομμένο

κάποτε έγραψα
η λύπη μπορεί να είναι πολύ όμορφη
κι αυτό επίσης είναι μια μορφή παρηγοριάς

είναι δυνατό να ακούσεις την καρδιά της πέτρας να πάλλεται,
να γνωρίσεις τον κόσμο στο μπερδεμένο σχέδιο των δαχτύλων,
να ξυπνήσεις στη φωτιά ή να κοιμηθείς πάνω στα νερά

εκείνη τη φορά έγραψα κι αυτό
πολλά πράγματα τα ήξερες, παππού.
κανείς όπως εσύ δεν αγαπούσε την αβεβαιότητα των θαυμάτων

.

PRODÍGIOS

é possível arar o vento,
decompô-lo em pessoas, paisagens, frutos de uma estação tardia,
é possível trazer para dentro da lágrima
a subtil viração de certas tardes de inverno,
quando à janela as cortinas esvoaçam
e se descobre um mundo subitamente interrompido

uma vez escrevi
a tristeza pode ser muito bela
e também isso é uma forma de consolo

é possível ouvir o coração da pedra palpitar,
conhecer o mundo no desenho confuso dos dedos,
acordar para o fogo ou dormir sobre as águas

dessa vez também escrevi
muitas coisas tu sabias, avô.
ninguém como tu amava a incerteza dos prodígios

.

© Επιλογή και μετάφραση των ποιημάτων από τους Δημήτριο Λενάκη (Dimitrios Lenakis) και Χρήστο Κατσάρο (Christos Katsaros), 2025.

.